Μιλώντας με τα παιδιά σας για το πένθος

Όταν πριν από πολλά χρόνια έχασα την μητέρα μου, ο γιός μου ήταν μόνο 4,5 ετών. Η σχέση του Βαγγέλη με τη γιαγιά του ήταν πολύ στενή μέχρι εκείνη την εποχή και η απώλειά της του δημιούργησε πολλές δυσκολίες. Μέχρι εκείνη τη χρονική στιγμή, ποτέ δεν με είχε απασχολήσει το θέμα της διαχείρισης του πένθους στην παιδική ηλικία. Όταν το παιδί μου, όμως, άρχισε να παρουσιάζει κάποια από τα γνωστά συμπτώματα, όπως:
-Δυσκολία να μιλήσει για το πρόσωπο που πέθανε
-Επιθετική συμπεριφορά
-Άγχος
-Έντονη θλίψη
-Διαταραχές στον ύπνο
-Ανορεξία
-Επίμονες ενοχές και
-Κοινωνική απόσυρση
αποφάσισα να ασχοληθώ ολοκληρωτικά και σωστά με αυτό το θέμα.

 

Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα ήταν: Αφού εμείς, οι ενήλικες, δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τον θάνατο και το πώς μπορεί να χάνονται τα αγαπημένα μας πρόσωπα από τη ζωή, τότε για τα παιδιά είναι εξαιρετικά πιο δύσκολο.
Δεν είμαι ειδική στην διαχείριση του πένθους, ωστόσο γνωρίζω αρκετά πράγματα για το πώς σκέφτεται ένα παιδί στην προσχολική ηλικία και μπορώ να πω με σιγουριά πως το πιο σημαντικό πράγμα στην αντιμετώπιση μιας απώλειας είναι η εντιμότητα απέναντι στα παιδιά.

 
Τα μικρά παιδιά δεν μπορούν να διαχωρίσουν το φανταστικό από το πραγματικό και βασίζονται στη δική μας βοήθεια για να τα καταφέρουν. Αυτή η αδυναμία τους να διαφοροποιήσουν το φανταστικό από το πραγματικό είναι η αιτία που πιστεύουν στην ύπαρξη του Άϊ – Βασίλη, στη νεράιδα που μαζεύει τα δόντια (που αλλάζουν) και… στο τέρας που κρύβεται στο πατάρι, στην αποθήκη ή στην ντουλάπα τους. Για τον ίδιο λόγο πιστεύουν στους υπερήρωες ή απαντάνε στους χαρακτήρες μιας ταινίας που βλέπουν στην τηλεόραση, λες κι ο ήρωας της ταινίας θα τους ακούσει. Αυτή αδυναμία διάκρισης ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό μπορεί να κάνει ένα παραμύθι να ακούγεται μαγικό αλλά, κάτω από άλλες συνθήκες, μπορεί να προκαλέσει φόβους και ανασφάλεια. Τα παιδιά μας εμπιστεύονται άνευ όρων. Ακόμα, κι αν «χρησιμοποιούμε» αυτή την αδυναμία τους για να δημιουργούμε μοναδικές «μαγικές στιγμές» (όλοι θυμόμαστε την αγωνία μας μέχρι να βρούμε τα δώρα του Άϊ –Βασίλη κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο), όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τόσο σημαντικά γεγονότα, οφείλουμε να είμαστε ειλικρινείς.

 

Όταν ξαφνικά εξαφανίζεται από τη ζωή ενός παιδιού το αγαπημένο του οικόσιτο ζώο, μια αγαπημένη θεία, ένας παππούς ή (ακόμη χειρότερα) ένας γονέας, είναι λάθος να αποπροσανατολίζουμε το παιδί με απαντήσεις του τύπου: «Το σκυλάκι σου είναι στον ουρανό, τώρα» ή «Ο παππούς πήγε διακοπές πολύ μακριά». Το παιδί θα αναρωτηθεί: «Αν το σκυλάκι μου είναι στον ουρανό, γιατί δεν το βλέπω; Μήπως δεν θέλει αυτό να με δει και κρύβεται πάντα πίσω από τα σύννεφα; Και γιατί δεν θέλει να με δει; Έπαψε πια να με αγαπά;» ή, αντίστοιχα «Γιατί ο παππούς αργεί να γυρίσει από τις διακοπές; Με ξέχασε; Δεν με αγαπάει πια;». Όταν συνδέουμε την απουσία με τον πραγματικό κόσμο, το παιδί βρίσκεται σε σύγχυση. Μπορεί να κοιτάει τον ουρανό με τις ώρες ή να λαχταράει κάθε φορά που θα ακούει χτύπημα στην πόρτα, ελπίζοντας ότι ο παππούς επέστρεψε κοντά του μετά από τις μακροχρόνιες διακοπές.

 

Αγαπητοί γονείς,
Δίνουμε απλές και έντιμες εξηγήσεις στα παιδιά μας για να μην τα μπερδεύουμε. Ακόμα κι αν, στην ερώτηση του παιδιού «Πού είναι το σκυλάκι μου;», πείτε «Δεν ξέρω» είναι λιγότερο περίπλοκο από τις παραπάνω υπεκφυγές. Να θυμόσαστε ότι τα παιδιά έχουν ήδη διαμορφώσει κάποια αντίληψη για το θάνατο. Έχουν δει νεκρά έντομα, πεθαμένα φυτά, ζώα να πεθαίνουν στα ντοκιμαντέρ και πολλούς «θανάτους» στην τηλεόραση ή στα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Μιλώντας τους απλά και έντιμα για αυτό το θέμα, τα βοηθάτε να συνδέσουν τις εμπειρίες τους με μια κατάσταση και να δημιουργήσουν τους δικούς τους συνειρμούς.

 

Όταν φεύγει από τη ζωή κάποιο αγαπημένο πρόσωπο, τα παιδιά χρειάζονται την διαβεβαίωσή μας ότι μπορούν να το αγαπούν, ακόμα κι αν δεν είναι παρόν (με τη φυσική του παρουσία). Εξηγείστε στο παιδί ότι το πρόσωπο αυτό δεν θα είναι πια κοντά σας στα γιορτινά τραπέζια ή στις άλλες οικογενειακές συγκεντρώσεις αλλά θα το θυμόσαστε και θα το αγαπάτε πάντα. Μοιραστείτε τις πεποιθήσεις σας με το παιδί σας. Αν πιστεύετε, ότι όταν πεθαίνουμε πηγαίνουμε σε ένα μέρος που ονομάζεται Παράδεισος, εξηγήστε στο παιδί σας τι πιστεύετε για αυτό. Αν δεν πιστεύετε στη ζωή μετά θάνατον, εστιάστε στις όμορφες αναμνήσεις που έχετε από το πρόσωπο που πέθανε.

 

Πολύ σημαντικό είναι, τα παιδιά να κατανοήσουν ότι το να είμαστε λυπημένοι για μια απώλεια είναι απολύτως φυσικό και αποδεκτό. Για πολλά χρόνια, τα παιδιά παρέμεναν αποκλεισμένα από τις ανάλογες τελετές. Τώρα πλέον, κάτι τέτοιο επιτρέπεται (ή όχι), ανάλογα με την προσωπικότητα του παιδιού. Πάντως, καλό είναι να γνωρίζετε, πως αυτά που φαντάζονται τα παιδιά να συμβαίνουν σε μία κηδεία, είναι πολύ πιο φοβικά από την πραγματικότητα. Αν, τελικά, σε μια τέτοια περίπτωση (το απεύχομαι με όλη μου την ψυχή) επιτρέψετε στο παιδί να παραστεί, είναι ανάγκη να το ενημερώσετε εκ των προτέρων για όλη τη διαδικασία, δίνοντας έμφαση στο γεγονός ότι «οι μεγάλοι θα είναι πολύ λυπημένοι και θα κλαίνε». Και πάλι, μετά από αυτό, δώστε στο παιδί τη δυνατότητα να επιλέξει αν θέλει να παραστεί. Αν το παιδί παραστεί τελικά, είναι πολύ πιθανό να μάθει – παρατηρώντας σας – πώς να διαχειρίζεται τη λύπη και τα συναισθήματά του.

 

Αγαπητοί γονείς,
Κάθε παιδί πενθεί την απώλεια με τον δικό του τρόπο. Αν χρειαστεί, συντροφέψτε το παιδί σας, με υπομονή και αγάπη. Απαντήστε στις ερωτήσεις του με συντομία και ειλικρίνεια, χωρίς ψέματα και υπεκφυγές. Αν, τελικά, το παιδί δυσκολεύεται πολύ να διαχειριστεί την κατάσταση, επισκεφθείτε έναν ειδικό. Αυτός θα σας βοηθήσει πιο αποτελεσματικά.

Σημείωση
Υποχρεώθηκα να γράψω για αυτό το θέμα, γιατί κάποιοι γονείς, μου το ζήτησαν.
Εύχομαι να μην χρειαστείτε αυτές τις οδηγίες ποτέ.

 

Τότα Αρβανίτη-Παπαδοπούλου

Σχολική Σύμβουλος 23ης Περιφέρειας Π.Α.

Διδάκτωρ Παιδαγωγικής Πανεπιστημίου Αθηνών

M.A. in Education Πανεπιστημίου Lancaster

 

Scroll to Top